To Ερέχθειο, ιστορία και αναστηλώσεις

 

Ντοκιμαντέρ του 2010 παραγωγής της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης σε σκηνοθεσία του Δ. Πατρίκιου.

 

Η αρχιτεκτονική των κλασικών χρόνων, ερωτήσεις - απαντήσεις

 

Ποιοι ήταν οι τρεις αρχιτεκτονικοί ρυθμοί;	Ο Δωρικός (αυστηρός), ο Ιωνικός (κομψός με διακόσμηση) και ο Κορινθιακός (στο εσωτερικό των ναών, πλούσιο κιονόκρανο με φύλλα ακάνθου-Καλλίμαχος).
Ποια ήταν τα κύρια μνημεία της Ακρόπολης;	Ο Παρθενώνας, τα Προπύλαια, ο ναός της Αθηνάς Νίκης (ιωνικός ναός, αρχιτέκτονας ο Καλλικάτης) και το Ερέχθειο.
Τι γνωρίζετε για τον Παρθενώνα;	Δωρικός ναός με ιωνικά στοιχεία, έργο των αρχιτεκτόνων Ικτίνου και Καλλικράτη, με γλυπτά του Φειδία. Στη ζωφόρο του απεικονίζεται η πομπή των Παναθηναίων.
Τι ήταν τα Προπύλαια και ποιος τα σχεδίασε;	Ήταν η μεγαλοπρεπής είσοδος της Ακρόπολης, σχεδιασμένη από τον αρχιτέκτονα Μνησικλή.
Γιατί ξεχωρίζει το Ερέχθειο;	Είναι ιωνικός ναός με ιδιόρρυθμο σχήμα. Στη βόρεια πλευρά του υπάρχουν οι Καρυάτιδες, έξι αγάλματα κορών που στηρίζουν τη στέγη.
Ποια ήταν τα βασικά μέρη ενός αρχαίου θεάτρου;	Το κοίλον (αμφιθεατρικό σχήμα, με τα εδώλια=καθίσματα των θεατών), η ορχήστρα (κυκλικός χώρος για τον χορό) και η σκηνή (κτίσμα για τους ηθοποιούς).
Τι ήταν οι "πάροδοι" και τι τα "διαζώματα";	Πάροδοι ήταν οι πλαϊνές πύλες εισόδου. Διαζώματα ήταν οι οριζόντιοι διάδρομοι που χώριζαν το κοίλον σε τμήματα (τις κερκίδες) για ευκολότερη πρόσβαση.
Πού εμφανίζονταν οι "από μηχανής θεοί";	Εμφανίζονταν στη στέγη της σκηνής, για να δώσουν λύση στην πλοκή του έργου.

 

 

Όνομα	Ιδιότητα	Συνδέεται με
Μνησικλής	Αρχιτέκτονας	Προπύλαια Ακρόπολης
Ικτίνος	Αρχιτέκτονας	Παρθενώνας
Καλλικράτης	Αρχιτέκτονας	Παρθενώνας, Ναός Αθηνάς Νίκης
Φειδίας	Γλύπτης	Γλυπτός διάκοσμος Παρθενώνα
Καλλίμαχος	Γλύπτης	Εφεύρεση κορινθιακού κιονόκρανου

 

Σχεδιάγραμμα: η αρχιτεκτονική των κλασικών χρόνων

  

1. Η αρχιτεκτονική στην κλασική εποχή

• Ανάπτυξη κατά τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ.
• Κτίζονται:

ü  ναοί

ü  δημόσια κτίρια (στοές, θόλοι)

ü  γυμνάσια, παλαίστρες

ü  θέατρα

• Στόχος των αρχιτεκτόνων:

ü  αρμονία

ü  συμμετρία

ü  ιδανικές αναλογίες

 

 

2. Οι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί

• Δωρικός ρυθμός
• απλός και αυστηρός
• βαρείς κίονες χωρίς βάση

 

• Ιωνικός ρυθμός
• πιο κομψός
• κίονες με βάση
• έλικες στο κιονόκρανο

 

• Κορινθιακός ρυθμός
• πλουσιότερος διάκοσμος
• το κιονόκρανο θυμίζει καλάθι με φύλλα ακάνθου
• αρχικά στο εσωτερικό κτιρίων

 

 

3. Η Ακρόπολη της Αθήνας

• Θρησκευτικό και πολιτιστικό κέντρο
• Οικοδομικό πρόγραμμα του Περικλή
• Σπουδαιότερα κτίρια:

֎     Προπύλαια (είσοδος, Μνησικλής)

֎     Παρθενώνας (Ικτίνος, Καλλικράτης, Φειδίας).

֎     Ναός Αθηνάς Νίκης (μικρός ιωνικός ναός, Καλλικράτης)

֎     Ερέχθειο [Ιωνικός ναός με τις Καρυάτιδες (αγάλματα 6 κορών που στηρίζουν τη στέγη)].

 

 

4. Ο Παρθενώνας

• Δωρικός ναός με ιωνικά στοιχεία
• Αφιερωμένος στη θεά Αθηνά

ü  Σύμβολο: δύναμης της Αθήνας & αθηναϊκής δημοκρατίας

• Γλυπτός διάκοσμος:

ü  αετώματα (μυθολογικές σκηνές)

ü  μετόπες (μάχες και μύθοι)

ü  ζωφόρος (πομπή Παναθηναίων)

 

 

 

5. Τα αρχαία θέατρα

• Κατασκευή από λίθο
• Αμφιθεατρική διάταξη
• Μέρη θεάτρου:

ü  κοίλον (θέσεις θεατών)

ü  ορχήστρα (χορός)

ü  σκηνή

ü  πάροδοι

• Παράδειγμα: Θέατρο Επιδαύρου

  

 

Όνομα	Ιδιότητα	Συνδέεται με
Μνησικλής	Αρχιτέκτονας	Προπύλαια Ακρόπολης
Ικτίνος	Αρχιτέκτονας	Παρθενώνας
Καλλικράτης	Αρχιτέκτονας	Παρθενώνας, Ναός Αθηνάς Νίκης
Φειδίας	Γλύπτης	Γλυπτός διάκοσμος Παρθενώνα
Καλλίμαχος	Γλύπτης	Εφεύρεση κορινθιακού κιονόκρανου

 

 

Τα Προπύλαια

 

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh2560.jsp?obj_id=974

Τα Προπύλαια της Ακρόπολης των Αθηνών κτίσθηκαν στη δυτική πλευρά του βράχου, στη θέση όπου τοποθετείται και η πύλη του οχυρού της μυκηναϊκής ακρόπολης. Γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.Χ., την εποχή των Πεισιστρατιδών, και ενώ ο χώρος είχε ήδη διαμορφωθεί σε ιερό αφιερωμένο στη θεά Αθηνά, κτίσθηκε το πρώτο πρόπυλο. Ένα νέο πρόπυλο κατασκευάσθηκε μεταξύ των ετών 510-480 π.Χ., αλλά καταστράφηκε από τους Πέρσες το 480 π.Χ. Μετά τα Περσικά επισκευάσθηκε ή ξαναοικοδομήθηκε κατά τη διάρκεια της εφαρμογής του προγράμματος τειχισμού της Ακρόπολης, από το Θεμιστοκλή και τον Κίμωνα. Τα μνημειώδη Προπύλαια των κλασικών χρόνων, που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης, αποτελούν μέρος του μεγαλεπίβολου οικοδομικού προγράμματος που συντελέσθηκε στην Ακρόπολη από τον Περικλή. Κτίσθηκαν μεταξύ των ετών 437-432 π.Χ., μετά την ολοκλήρωση του Παρθενώνα, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Μνησικλή. Το αρχικό σχέδιο του οικοδομήματος ήταν πρωτοποριακό από αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική άποψη, αλλά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ στο σύνολό του.   Το οικοδόμημα έχει κατασκευασθεί κυρίως από πεντελικό μάρμαρο και χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το κεντρικό ορθογώνιο τμήμα είναι το κυρίως πρόπυλο. Στην ανατολική και δυτική όψη έχει δύο εξάστυλες στοές δωρικού ρυθμού, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλεται εγκάρσιος τοίχος με πέντε θύρες. Η δίοδος προς την Ακρόπολη γινόταν από την κεντρική θύρα, που πλαισιώνεται, μεταξύ της δυτικής στοάς και του εγκάρσιου τοίχου, από τρεις κίονες ιωνικού ρυθμού σε κάθε πλευρά. Το κεντρικό οικοδόμημα ακολουθούσε την ανωφέρεια του εδάφους και η ανατολική στοά βρισκόταν ψηλότερα από τη δυτική, το ίδιο και η αετωματική στέγη, ενώ τα δύο πλευρικά οικοδομήματα ήταν χαμηλότερα. Το πρόβλημα της ανωφέρειας του εδάφους αντιμετωπιζόταν και στο εσωτερικό του κτηρίου, με βαθμίδες που υπήρχαν στην πρόσοψη και στον εγκάρσιο τοίχο. Η βόρεια πτέρυγα των Προπυλαίων αποτελείται από ένα δωμάτιο, γνωστό από την περιγραφή του περιηγητή Παυσανία ως Πινακοθήκη (1.22.6), επειδή η αίθουσα ήταν κοσμημένη με ζωγραφικούς πίνακες, ανάμεσα στους οποίους και έργα των ζωγράφων Πολυγνώτου και Αγλαοφώντος. Μπροστά του έχει μία μικρή δωρική στοά από τρεις κίονες και η είσοδος σε αυτό γινόταν από πόρτα που πλαισιώνεται από δύο παράθυρα. Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, η αίθουσα αυτή ήταν χώρος ανάπαυσης ή εστιάσεων των επισκεπτών της Ακρόπολης και στο εσωτερικό της πιθανολογείται ότι υπήρχαν κλίνες. Η νότια πτέρυγα των Προπυλαίων αρχικά φαίνεται να σχεδιάσθηκε όμοια με τη βόρεια, η ύπαρξη, όμως, του προγενέστερου ιερού της Νίκης ανάγκασε τον αρχιτέκτονα να μην υλοποιήσει το αρχικό σχέδιο. Για το λόγο αυτό κατασκευάσθηκε μόνο μία στοά, σε αντιστοιχία με τη βόρεια, αποτελούμενη από τρεις κίονες. Από τη δυτική πλευρά της ήταν δυνατή η πρόσβαση στο ναό της Αθηνάς Νίκης. Το αρχικό σχέδιο του οικοδομήματος φαίνεται ότι προέβλεπε την κατασκευή πλευρικών δωματίων και στην ανατολική πλευρά, αυτά, όμως, δεν κατασκευάσθηκαν ποτέ.   Η μορφή των Προπυλαίων παρέμεινε ίδια μέχρι την παλαιοχριστιανική περίοδο (4oς-7ος αι. μ.Χ.), οπότε η νότια πτέρυγα μετατράπηκε σε εκκλησία, ενώ τον 10ο αιώνα το κεντρικό τμήμα επίσης λειτούργησε ως εκκλησία αφιερωμένη στους Ταξιάρχες. Κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας (13-14ος αι.) τα Προπύλαια αποτέλεσαν την κατοικία του Φράγκου ηγεμόνα, και την ίδια εποχή, για την ενίσχυση της οχύρωσης της Ακρόπολης, στη δεξιά πτέρυγα του οικοδομήματος κατασκευάσθηκε ο πύργος, ο γνωστός ως Κουλάς, που δεν υπάρχει σήμερα. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1458-1830) τα Προπύλαια έγιναν η έδρα του Τούρκου φρούραρχου. Το κεντρικό κτήριο χρησιμοποιήθηκε ως πυριτιδαποθήκη, χρήση στην οποία οφείλεται η πρώτη μεγάλη καταστροφή του μνημείου, που ανατινάχθηκε από έκρηξη το 1640. Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους κατεδαφίστηκαν οι μεσαιωνικές και τουρκικές προσθήκες και έγιναν ανασκαφές στην περιοχή των Προπυλαίων. Αναστηλωτικές επεμβάσεις στο μνημείο πραγματοποιήθηκαν μεταξύ των ετών 1909 και 1917 από το μηχανικό Νικόλαο Μπαλάνο. Το σύγχρονο έργο αποκατάστασης των Προπυλαίων άρχισε το 1982, στο πλαίσιο του ευρύτερου αναστηλωτικού προγράμματος που πραγματοποιείται στην Ακρόπολη από το 1975 από την Υπηρεσία Αναστήλωσης Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, υπό την επίβλεψη της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως.

Ιωάννα Βενιέρη, αρχαιολόγος

Ανατολική όψη       (από την ιστοσελίδα του Μουσείου Ακρόπολης, εσωτερικό Προπυλαίων)