Η πόλη κράτος και η εξέλιξη του πολιτεύματος: σχεδιάγραμμα

 

Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτισαν την έννοια της πόλης με την πολιτεία και για το λόγο αυτό κύριο στοιχείο της αποτελούσε το πολίτευμα. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της πόλης ήταν η περιορισμένη της έκταση ή χώρα στην οποία εξέτεινε τη δικαιοδοσία της. Ο κύριος οικισμός περιλάμβανε την ακρόπολη και περιβαλλόταν τις περισσότερες φορές από τείχη. Άλλο χαρακτηριστικό της πόλης ήταν η αυτονομία. Κάθε πόλη είχε τους δικούς της πολιούχους θεούς, τους δικούς της θεσμούς, τα δικά της νομίσματα και τη δική της στρατιωτική δύναμη

(πηγή: https://www.ime.gr/chronos/03/gr/politics/organisation/index3.html)

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ: Η ΠΟΛΗ ΚΡΑΤΟΣ, Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΩΝ

Ι. Η Δημιουργία της Πόλης-Κράτους

• Εξέλιξη: Τον 8ο αιώνα π.Χ., το παλιό φυλετικό κράτος διασπάστηκε, δίνοντας τη θέση του στην πόλη-κράτος.
• Αριστοτελική Θεώρηση:
• Δημιουργία: Επιθυμία των ανθρώπων για ζωή.
• Επιβίωση: Επιθυμία για καλή ζωή.
• Πυρήνας: Ο συνοικισμός.  Ακολουθεί ένωση των συνοικισμών σε μία πόλη:άστυ.
• Δομή:
• Ακρόπολη: Ισχυρή θέση, κέντρο με ναούς και δημόσια κτίρια.
• Κάτω Πόλη (γύρω από την ακρόπολη): Κατοικίες, καταστήματα (τεχνίτες, ξυλουργοί, έμποροι, αγγειοπλάστες).
• Ύπαιθρος: Μέρος του πληθυσμού (γεωργία, κτηνοτροφία).
• Άμυνα: Σταδιακή περίφραξη της πόλης με τείχη.

ΙΙ. Ο Πολίτης και η Οπλιτική Φάλαγγα

• Ο Πολίτης:
• Αίσθηση ασφάλειας και ελευθερίας.
• Ανάπτυξη ποικίλων δραστηριοτήτων.
• Απόκτηση συνείδησης ρόλου ως μέλος κοινότητας.
• Ενεργή συμμετοχή στη διακυβέρνηση.
• Η Οπλιτική Φάλαγγα:
• Συγκρότηση: Οι πολίτες στρατεύονται για τις ανάγκες του νέου οργανικού συνόλου.
• Συμμετοχή: Συμμετέχουν όσοι μπορούσαν να αγοράσουν την πανοπλία (με δική τους δαπάνη).
• Χαρακτηριστικά: Η προσφορά είναι συλλογική και ο σκοπός κοινός: όλοι μαζί πολεμούν για την πόλη τους
• Κοινωνικές Συνέπειες:
• Κοινωνική Εξίσωση: Η διευρυμένη συμμετοχή επέφερε γενικότερη κοινωνική εξίσωση και περιορισμό των κοινωνικών διαφορών.
• Πολιτικοί Ανταγωνισμοί: Συνέχιση των ανταγωνισμών για την άσκηση εξουσίας.

 

ΙΙΙ. Η Εξέλιξη του Πολιτεύματος

1. Βασιλεία: Είχε παρακμάσει με τη συγκρότηση της πόλης.
2. Αριστοκρατία (Εξουσία των «Αρίστων»):
• Άρχουσα Τάξη: Οι ευγενείς, δηλαδή οι πλούσιοι ιδιοκτήτες γης.
• Ονομασία: Οφείλεται στους άριστους» (τους καλύτερους λόγω καταγωγής).
3. Ολιγαρχία (Εξουσία των Ολίγων):
• Μετάβαση: Ανάπτυξη του εμπορίου και χρησιμοποίηση του νομίσματος δημιούργησε μια νέα τάξη (με τη δύναμη του χρήματος).
• Κριτήριο Εξουσίας: Ο πλούτος (όχι πλέον η καταγωγή).
• Άρχουσα Τάξη: Οι λίγοι (οι πλουσιότεροι) αφαίρεσαν την εξουσία από τους αριστοκράτες.
4. Τυραννίδα:
• Αιτία: Η εξουσία των ολίγων δεν έλυσε τα βασικά προβλήματα των πολλών, οδηγώντας σε ταραχές και κοινωνική δυσαρέσκεια.
• Ανάληψη Εξουσίας: Φιλόδοξα άτομα εκμεταλλεύτηκαν τη δυσαρέσκεια και επέβαλαν τυραννικό καθεστώς (με λαϊκή υποστήριξη).
• Διακυβέρνηση: Άσκηση εξουσίας με σκοπό το δικό τους όφελος, χωρίς να δίνουν λόγο σε κανέναν (αυθαιρεσία).
• Έργα: Συνδέθηκαν με μεγάλα έργα (π.χ. Περίανδρος στην Κόρινθο, Πολυκράτης στη Σάμο).
• Λαϊκή Στάση: Γενικά δεν κέρδισαν τη συμπάθεια του λαού.

IV. Μεταγενέστερες Εξελίξεις

• Γενικά: Σε πολλές περιοχές επανήλθε το ολιγαρχικό πολίτευμα.
• Αθήνα: Είχε ήδη ξεκινήσει η πορεία προς τη δημοκρατία.
• Σημαντικές Πόλεις (εκτός Σπάρτης/Αθήνας): Κόρινθος, Άργος, Χαλκίδα, Θήβα, Ιωλκός.

 Τα Πολιτεύματα

Πολίτευμα	Ποιοι έχουν την εξουσία	Χαρακτηριστικά
Βασιλεία	Ο βασιλιάς	Εξουσία κληρονομική
Αριστοκρατία	Οι ευγενείς (οι «άριστοι»)	Εξουσία με βάση την καταγωγή
Ολιγαρχία	Οι πλούσιοι	Εξουσία με βάση τον πλούτο
Τυραννίδα	Ένας τύραννος	Παίρνει την εξουσία με τη βία ή τη βοήθεια του λαού
Δημοκρατία	Όλοι οι πολίτες	Εξουσία με τη συμμετοχή όλων

 

Ο ελληνικός κόσμος της μεταβατικής περιόδου οφείλει τον ιδιόμορφο χαρακτήρα του στην κυρίαρχη θέση της αριστοκρατίας. Μετά την ολοκλήρωση της κατάκτησης των ελληνικών εδαφών η αυστηρή διακυβέρνηση και η συνοχή που επέβαλαν στις διάφορες φυλετικές ομάδες οι βασιλείς δεν ήταν πλέον απαραίτητες.

Οι ευγενείς αντλώντας δύναμη από τη έγγειο ιδιοκτησία τους και από το πλήθος των ανθρώπων που είχαν κάτω από τον άμεσο έλεγχό τους περιόρισαν σταδιακά τις εξουσίες του βασιλιά, απέκτησαν οι ίδιοι πολλές αρμοδιότητες και κυριάρχησαν μέσα σε μικρό σχετικά χρονικό διάστημα στο δημόσιο βίο, η πορεία του οποίου καθοριζόταν πλέον στις συνελεύσεις των μάχιμων ανδρών μόνο από τους ευγενείς. Οι πολιτικές αυτές ανακατατάξεις εκδηλώθηκαν σχεδόν σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο κυρίως πριν από την έναρξη του δεύτερου μεγάλου αποικισμού στα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ., όπως εξάλλου απηχεί και το ομηρικό έπος. Σύμφωνα με πολλούς μελετητές η κοινωνική άνοδος των αριστοκρατικών γενών ήταν ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα της εποχής και θα πρέπει να πραγματοποιήθηκε γενικά με επαναστατικό τρόπο. Παρόλα αυτά η βασιλεία διατηρήθηκε σε αρκετές περιοχές όπως στη Λακωνία, το Άργος, την Αρκαδία, την Ήλιδα, τη Μακεδονία και αλλού. Όμως οι πολιτικές δικαιοδοσίες της ήταν περιορισμένες, αν και στα μεταγενέστερα χρόνια κάποιοι μεμονωμένοι ηγεμόνες μπόρεσαν να υπερβούν τα καθορισμένα όρια της εξουσίας τους και να κυριαρχήσουν σχεδόν ολοκληρωτικά στον πολιτικό βίο.

https://www.ime.gr/chronos/03/gr/politics/organisation/index2.html